February 5th, 2010 
admin 
Алибой Йўляхшиев
Муҳтарам Толиб ака ўзининг “кимлигини билиб олган бўлсалар-да”, бошқаларимизнинг кимлиги аниқмаслиги, уларнинг ўзларини билиб олмаганлиги, жумладан мен ҳам ўзимнинг кимлигимни билолмаётганлигим кўпдан буён мени қийнаб келади. Сўнгги замонларда айниқса “Янги дунё” интернет сайтида тамоман қарама-қарши фикрлар билан чиқиш қилишган икки қимматли ватандошимиз менинг кимлигимиз ҳақидаги иккиланишларимга яна қўшимча туртки берди десам хато қилмаган бўларман деб ўйлайман.
Ўтган йилларда (2008-2009) Прагада ва АҚШ Огайо штатида гувоҳи бўлганим учрашувларни хотирлаб ўтсам, мен тушунтирмоқчи бўлган мақсадга қандайдир асос, далил бўларми деб ҳисобладим.
2008 йилнинг охирларида эди шекилли, Прагада меҳмон бўлишга тўғри келганди. Ўшанда у шаҳарда жойлашган “Озодлик” радиоси ўзбек бўлими мухбирлари билан учрашишгандим. Мухбирлардан бири,”биз, (ўзбеклар демоқчи) миллатмизми? Ватанда фуқаронинг ҳаммаси ҳукуматга қарши, аммо бир киши ҳам ўз норозилигини очиқ билдира олмайди. Бу нимаси, биз миллатмизми ёки кимлармиз, ўзи?” каби савол бердилар. Аммо мен уларга ҳеч бир сўз билан дарҳол жавоб қилмадим, қила олмадим десам бўлади. Чунки менинг ўзимда ҳам шу сингари савол бошимни гаранг қилиб юрган бўлса-да, унинг лўнда бир жавоби менда йўқ эди. Шунинг учун мен уларга фақат “ҳа, яқинда мен шу масала ҳақида фикрларим ифодаланган бир ёзув ёзиш ниятим бор” дея олдим холос. Аммо кўраяпсизки мана шу ўтган замон ичида ўша ваъдамга лойиқ бирорта жўяли жумла ҳам туза олмадим. Бугун шу ва қуйида яна бир қанча сатрларни қоралаш билан ўша ниятимни амалга ошираяпман деб ҳам ҳисобламайман. Чунки ўша саволга жўяли бир жавоб бўла оладиган фикрлар менда йиғилиб, бирон бир шакл олмади ҳали. Айтиладиган фикрларга асос бўладиган фактлар йиғилмади деган тушунчадаман. Билмадим шундай фикрлар умримнинг охиригача шаклланадимикан?
Иккинчи учрашув 2009 йилнинг ёз ойларида Америкада бўлганди. Бу учрашувда уч киши эдик. Менинг суҳбатдошларимнинг бири эътиқодига кўра мусулмон, бошқаси эса христиан эди. Уларнинг мусулмон бўлгани ёш жиҳатидан христинига кўра улуғироқ эди. Аммо уларнинг ҳар иккисининг ҳам миллати ўзбек эди. Улардан мусулмон бўлганини мен олдиндан танир эдим. Тўғриси мен ана ўша мусулмон танишимникига меҳмонга боргандим. Бу менинг мусулмон қардошим, ўзининг христиан таниши олдига мени олиб борганди. Ана ўшанда салом алигимиз тугар тугамасдан христиан қардошимиз дабдурустдан Ўзбекистон ҳукумати бошлиғи ва унинг аъзоларига террор уюштиришдан сўз очиб, “мен уларнинг (яъни Ўзбекистон раҳбарларига террор уюштирувчиларнинг) биринчи сафларида бўлган бўлардим. Уларни (Ўзбекистон ҳукуматидагиларни) ундай қилиш керак ва бундай қилиш керак” дея бошлади. Мен албатта унинг бу сўзларини провакация деб қабул қилдим ва унга насиҳат қилишга ўтдим, ниҳоят унинг авжни бир мунча тушириш мумкин бўлди. Қисқаси, сўзлашмаларимиз нормал тус ола бошлади. Маданиятли кишилар каби умумий гаплар сўзлаб, танишиб олдик ва ниҳоят мамлакатимиз – Ўзбекистон ҳақида, унинг бугуни ва келажаги ҳақида ҳам сўзлашмаларимиз бўлди. Диний эътиқодларимиз ҳақида сўзламасликка ҳаракат қилдик. Албатта сайловлар, очиқ демократик сайловлар бўлиши, мамлакат ана ўшандай сайловлар оқибатида сайланган кишилар тарафидан бошқарилиши, давлат системаси ҳозирги замон демократик мамлакатларидаги каби бўлиши ҳақида сўзлашишларимиз давом қилди.
Ана энди суҳбатимиз сайловларга келиб, уларнинг ўтиш ёки ўтказилиши мавзусига келганидан сўнгра бизнинг мусулмон суҳбатдошимиз ҳам сўзга киришди. Чунки бунгача террористик ҳаракат ҳақида ҳам, демократик сайловлар, демократик давлат ҳақида ҳам христиан қардошимиз сўзлаб, бизга навбат бермай турганди. Мусулмон қардошим ўзининг христиан суҳбатдошига шундай савол қўйди: “Яхши сизнинг ўша демократик, очиқ сайловларингиз оқибатида нуфуснинг кўпчилиги демократик давлат системасини истамасликларини билдирса нима бўлади?” Ана шу жойда вазият анча таранглашди. Ҳар ҳолда менинг ёшимнинг ҳурматигами, иш қилиб улар менинг воситачилигимга кўнишдилар. Оллоҳга шукрки, уларни бир-бирига қарши сўзлардан бошқасига ўтказмаслик мумкин бўлди. Мен ўша учрашувда уларни муроса қилишга келтирадиган сўзлардан бошқа бирорта сўз қўлламадим. Ҳатто ўзимнинг принципиал фикрларимни ҳам у ерда билдирмасликка уриндим. Агар мен ҳам ўз фикрим билан уларнинг бирини қўллаганимда ёки учинчи бир шаклда фикримни ўртага солганимда эди биз учимиз яхшигина хайрлаша олмаган бўлардик. Оллоҳга шукр, оқибатда суҳбатимиз сўкишишларга ва кўринишларга ўтмай тинчлик билан тугади. Ажабтовур ҳамюртлар каби ажралишдик.
Мана шу икки, мен шахсан ўзим гувоҳи бўлган ҳаётий манзара бизнинг кимлигимиз ҳали аниқланмаганлигини кўрсатадиган асл кўринишдир дейишга ҳақлиман десам бўлади.
Кўраяпсизки, мен фақат иккитагина киши орасида турдим ва уларни муштлашишгача бормайдиган йўлини топа олдим. Агар улар, менинг суҳбатдошларимга ўхшаш бир неча ўн кишилардан ташкил топган икки гуруҳ бўлишганларида-чи? У ҳолда нима бўларди, у ерда қандай вазият майдонга келиши мумкин бўларди? Ўшандай оломон, ўшандай вазиятда мен каби бир ўртада турувчининг сўзига қулоқ беришармидилар? Менимча йўқ, мен каби бир киши ким бўлишидан қатъи назар (агар у қуролланган милиционер бўлмаса) у оломонни жанжалдан тўхтатиш мумкин бўлмасди.
Қадрли ватандошлар, биз ҳали ана шунақа кишиларнинг тўпламидан иборат бўлиб қолмоқдамиз, афсус. Бу одамларни миллат, бир миллатнинг вакиллари деб аташ мумкинми?
Мен келтирган мисолда, ўзларини чет элларни кўришган, улардан демократияни ўрганган, бу ердаги ҳаёт тарзларидан ибрат олган, демократ ва мусофирликнинг оғир-енгилликларини бошидан кечиришган бири мусулмон ва иккинчиси христиан кишисидан иборат иккитагина ўзбекистонликлар эди. Энди уларнинг Ватандаги фикрдошларининг бир-бири билан мунозаралари ҳақида, уларнинг келажакка, мамлакатдаги тузим ва келажакда тузилиши мумкин бўлган давлат тузими ҳақидаги фикрларининг хилма-хиллиги ва уларни ҳимоя қилишларини бир ўйлаб кўринг-а!?
Ватандагиларни қўя турингда, чет элларда юришган ватандошларни олиб қаранг. Мана шу мен ҳикоя қилган Америкадаги менинг икки суҳбатдошим ва бугун “Янги дунё” сайтида “Сотрудничество демократов с исламской оппозицией невозможно” (Пулат Ахунов) ва “Инсон бир пайтнинг ўзида ҳам мусулмон, ҳам демократ бўла олмайди” (Намоз Нормўмин), каби тасдиқни ҳимоя қилаётган бизнинг ҳурматли мухолифатчиларимиз орасида бирор фарқ борми? Мен эса уларнинг орасида бирор фарқни кўрмаяпман. Бу икки, бири демократ, бошқаси мусулмон қардошимиз ва менинг Америкада суҳбатларида қатнашган христиан ва мусулмон юртдошларнинг дунё қарашларида ҳам, ўзаро муносабатларида ҳам асло фарқ йўқ. Улар бир-бирини қабул қила олмайдиган кишилар. Агар улар ёзганларига содиқ бўлсалар, улар бирга яшай олмасликлари кўринаяпти. Туркияда яшаб ўтган олим Пичоқзода Аҳмад Ҳаққи ҳазратлари, бундан уч аср муқаддам, “Бир-бирини ёқтирмаган (севмаган), фикр-мулоҳазаларини бир-бирига тушунтира олмаган, бири иккинчисини хуш кўрмаган, бири бошқаси тўғрисида жосуслик қиладиган бир миллат, халқ узоқ замон мустақил яшай олмайди “ деган эканлар. Бизнинг қардошларимиз мазкур чиқишлари билан “бир-бирини ёқтирмаган, фикр-мулоҳазаларини бир-бирига тушунтира олмаган “ кишиларга ўхшамайдиларми? Буларнинг бу чиқишларини кўп фикрлилик намуналари деб ҳисобласа бўладими? Йўқ, ахир. Бироқ Оллоҳу таоло уларни битта ватанда, яъни якка Ўзбекистонда яшашга маҳкум этгандир. Балки улар тақдирнинг тақозоси билан Ўзбекистонда ён қўшни бўлиб қолишлари ҳам мумкин бўлар. Бордию улардан бир тарафи Ўзбекистонда ҳукуматни бошқарадиган бўлиб қолса, у ҳолда нима бўлади? Бир ватаннинг ватандошлари шунақа антогонистик қарашларда бўлиши мумкинми? Бир — бирларининг мавжудлигини тамоман рад қиладиган фикрлар хилма хиллигини қабул қилиб бўладими? Бундай тасдиқ демократик принципларга қанчалик даражада тўғри келади? Менимча, диний ақидалар, диний догмалар ҳам қарши тарафни бу қадар кескин рад этишларни кўзда тутмай, уларга-қарши тарафга яшаш ҳақини қолдиргандир.
Юқорида номлари тилга олинган қардошларимизнинг мақолаларида келтирилган фикрларни синчиклаб таҳлил қилиш менинг бу ёзувларим доирасига кирмайди. Аммо уларнинг мавжуд ҳаётимизда бугун ўринлари йўқлиги ҳақида бир-икки оғиз сўзлаш, фикр айтиш лозим деб тушунаман.
Шундай қилиб, агар биз демократлар сифатида Ўзбекистонда том маънода демократик давлат тузимини истаётганлар бўлсак, уларнинг вакилларидан бири П. Охунов бўлса ва у “Сотрудничество демократов с исламской оппозицией невозможно” дейиш билан ўзбекистонлик барча демократларнинг фикрини ифодалаётир деб қаралса, бу менимча жуда катта хато, янглиш бўлади. Муҳтарам Охунов бу фикрни ўртага отиш билан биринчидан, демократиянинг энг асосий ва муҳим принципини ё билиб, ёки билмай бузиб қўймоқда. Иккинчидан, унинг демократликка даъво қила туриб, “исламская оппозиция” атамасини қўллаши ҳам хатодир. Чунки демократик давлат тузимига исломий мухолифат бўлиши мумкин эмас. Матбуот саҳифаларида қўлланиб келинаётган “исламская оппозиция – исломий мухолифат” каби ифода ҳам янглиш, мантиқга эга бўлмаган иборадир. Бирор мамлакатда демократик давлат тузими мавжуд бўлса, унга диний мухолифат, жумладан исломий мухолифат ҳам бўлмайди, бўлолмайди. Ватандош-фуқаро динлардан бирига эътиқод қиладиган ёки динсиз бўлиши мумкин, аммо уларга нисбатан диний мухолифат деб атама қўллаш тўғри бўлмайди. Демак, демократик давлат фуқаросининг динга эътиқод қилмайдиган қисми, унинг динга эътиқод қиладиган қисми билан ҳамкорлик қилиши мумкин эмас дейишни қандай қабул қилиш мумкин? Демократия принципларига асосланган Конституцияларда ва қонунларда шундай бир тасдиқ борми? Иккинчи тарафга келсак, яъни муҳтарам Н. Нормўминнинг, “Инсон бир пайтнинг ўзида ҳам мусулмон, ҳам демократ бўла олмайди” каби тасдиғига келсак, бу қардошимиз ана шундай дейиш билан мусулмон бўлганлар ва бўлмаганлар (ҳатто мусулмон бўлиб, демократик принципларга амал қиладиганлар) орасига кескин чегара қўймоқдаки, бу билан бир давлатнинг фуқароси иккита бир-бирлари билан муроса қилиши мумкин бўлмаган гуруҳларга бўлиниб қолмоқда. Бу ҳам Исломнинг бутун тарихи давомида учрамаган шубҳали бир тасдиқдир. Менимча, ҳурматли дўстимиз Н.Нормўмин чиқишида ислом динига оид баъзи асосли фикрлар бўлса-да, масала ўринсиз жойда муҳокамага чиқарилгандир. Ҳа, нуфусининг 80% – дан кўпроғи мусулмон ҳисобланган бир мамлакатда демократик давлат тузими мавжуд бўлганида ҳам мусулмонларнинг ҳақ ва ҳуқуқлари масаласини кўтариб чиқиш асосли бир муаммодир. Бу эса, масалани мусулмон ва мусулмон бўлмаганлар (ҳатто мусулмон бўлиб, демократик давлат системасида ишлаётганлар) орасига ўтиб бўлмас девор қўйишга олиб бормаслиги лозим. Яна бир масалани, Асосий қонуни Қуръони карим, қонунлари шариатдан иборат бўлган давлат тузимини тузишни ҳам муҳокама қилмаслик керак ёки муҳокама қилиш мумкин эмас дейиш ҳам демократияга мос эмасдир. Бироқ бундай масалалар бошқа мавзулар бўлиб, бошқа аудиторияларда муҳокама этилиши керак. Менимча, бундай масалалар муҳокама этилган жой, интернет сайтлар ҳам бўлмаслиги керак.
Масалани фақат Ўзбекистон ҳудуди доирасида қарашимиз лозим бўлса, бу ҳақда шуларни ҳам келтиришни истардим. Биласиз, ўзбекларда бир гап бор: “мусофир бўлмасдан мусулмон бўлмас.” Биз Ўзбекистондан ташкарида юрганлар, айникса улардан ўзларини мухолифат аъзолари ҳисоблайдиганлар мусофирликнинг етарли даражада узоқ умрини яшадик. Аммо Оллоҳ мени ислоҳ этсин “мусулмон” бўла олмадик. Қадрли ўқувчи, мени тўғри тушунишиингизни истайман. Мен мусулмон бўла олмадик деярканман, ислом халифалигини тузадиган ёки Ўзбекистонда Ислом давлатини тузадиган мусулмонлар бўла олмадик демоқчи эмасман, асло ундаймас. Мен ўзимни совет замонида йўл қўйган гуноҳларим учун жуда кўп марта тавба қилган бир мусулмон ҳисобласам-да, бугун Ўзбекистонда Ислом давлати тузишни ўйлашни ва шунга ҳаракат қилишни энг озида ақлсизлик ҳисоблайман. Шунинг учун “мусулмон бўла олмадик” дейиш билан нормал даражада инсофли, ҳеч бўлмаса умум манфаатини ўз манфаати билан тенг кўрадиган кишилар бўла олмадик демоқчиман. Биз яшаб турган мамлакатлардаги ибратли принципларни ҳам дурустроқ бир шаклда ўзлаштириб ололмадик, демоқчиман. Биз ҳаммамиз, ўша ўтган асрнинг 90-йилларидаги совет кишилари сифатида ўзгаришсиз қолдик, демоқчиман. Солиҳ ва Пўлатовдан бошлаб, то кимни десангиз ўшангача ҳар биримиз ўзимизча алоҳида бир каримовчамиз ва бизнинг ҳар биримиз бир диктаторча бўлиб қолдик, демоқчиман. Ана шунинг учун ҳамма муаммоларни билиб, кўриб туриб унга қарши курашнинг тўғри, самарали йўлини тута олмаяпмиз эмас, айнан тутмаяпмиз, демоқчиман. Қисқаси, биз ҳали миллат бўлиб шаклланмаганмиз, шекилли демоқчиман.
Акс ҳолда,
1) Ўзбекистонда кимлар ва кандай категориядаги (бой, камбағал тоифадаги демоқчиман) одамлар яшашлигини;
2) Ўзбекистон аҳолисининг миллий таркиби ва уларнинг миллат деб аталишга арзийдиган кўрсаткичларини;
3) Аҳолининг диний эътиқодларига кўра бўлиниши ва бу эътиқодлар асосида яшаш даражаларини (мусулмон ёки христиан ва бошқа динлар асосларида яшаш тарзларини);
4) Аҳолининг илмлилиги (ўқимишлилиги) ва маданий савиясини;
5) Аҳолининг давлатчилик тушунчаларини қанчалик тушуна олишларини; яъни давлат ва унинг фукароси ҳақидаги, фуқаролик (гражданлик) нима эканлигини тўла англаб етиш каби тушунчаларини; уларнинг ўзаро муносабатлари, жамиятдаги ўринлари нимадан иборатлигини билишларини; ўзликларини тушуниш даражалари қандай эканлигини (аҳолининг аксар қисми ҳисобга олинади, албатта);
6) Аҳолининг қонунларни билиш ва уларга амал қилишлари ва бошқалардан (масалан, давлатнинг исталган мансабдоридан ҳам) қонунга мувофиқ ҳақларини талаб қила олиши, ҳақ талаб қилишни билишларини ўрганган бўлмасмидик?
Бизда бугун мана шу саналган мавзулар ҳақида жўяли бирор маълумотга соҳиб бўлган партия ёки уюшма мавжудми? Майли дейликки, ундайлари мавжуд бўлмасин, бироқ Ўзбекистонда бирон самарали ўзгаришлар ясашни истаётганлар учун шу масалаларни жуда яхши ўрганиш лозим эмасми? Шу муаммолар устида ҳеч бўлмаса тадқиқотлар ўтказаётган гуруҳлари бор партия ёки уюшма бизда мавжудми?
Шундай экан, муҳокамамиз мавзу бўлган ёзувлар муаллифлари Ўзбекистоннинг бугуни учун ниҳоятда долзарб бўлган бу масалалар ҳақида фикр билдиришмайдилар-да, нуқул халқни тепалашишга олиб борадиган масалаларни билар билмас ўртага ташлашга ҳаракат киладилар. Бундай “билимдон ”лик нимага ва кимларга керак экан-а?
Айтилганлардан кўринаяптики, мамлакатнинг ичида яшаётганларни қўя туринг-да, аммо маданиятли (цивилизациялашган) мамлакатларда бир неча йиллардан буён яшаётган биз ўзбекистонликлар демократ бўлибми, мусулмон бўлибми, ҳамин қадар эканмиз.
Демак, узоқ йиллардан буён демократик давлатларда яшаб, уни ўрганмоқчи бўлишган юртдошларимиз ҳам миллат вакили бўла олиш даражасига кўтарила олмаётирлар десак булар экан-да. Менимча оғайнилар бутун хасталик мана шу ерда турибди. Букрини гўр тўғрилайди деб ҳам бежиз айтилмаган. Биз миллат сифатида ҳақиқий букри бўлиб қолганмиз шекилли.
Гапнинг пўскалласи, бизнинг мамлакатимизда нормал ҳаёт тарзи ишлай бошлаши учун энг аввал биз миллат шаклига келишимиз шарт. Акс ҳолда подшоҳлар алмашаверади, ҳаёт эса бугунгига ўхшаш бир ҳолда-кўринишда давом этаверади.
Албатта, уруғ ва қабилаларнинг уюшган ҳақиқий бир жамоа, яъни миллат шаклига келиши учун биринчидан замон, иккинчидан, уларни шу йўналишга бошқарадиган (бир замонлар яҳудийларни Мусо алейхиссалом 40 йил эргаштириб юргани сингари), тўғри йўлда эргаштириб юрадиган йўлбошчи, раҳнома зарурдир. Масалан, мен совет-рус империясининг тугаши муносабати билан бизнинг ҳам миллат бўлишимиз учун йўл очилдимикан, Пўлатов ёки Солиҳдан элни-эллатни тўғри йўлга бошқарадиган ўшандай йўлбошчи чиқармикан каби умидда эдим, ҳатто баъзи бир вақтларда уларга ишонгандим десам ҳам бўлади. Афсус, бу умид пуч бўлиб, ишонч эса, хаёл бўлиб чиқди.
Бироқ қадрли ўқувчи, мени пессимизмда айбламайсиз, лекин мен сўнгги замонларда биздаги 21 аср феодализми (феодал-мустабидлик) узоқ давом этадими деган андишада яшайман. Янада бўлса Оллоҳ подшоҳдир, Унинг Ўзи билади.
Энди кўзимизни яхши очиб Ўзбекистоннинг ичкарисига бир қарасак, нималарни кўришимиз мумкин бўларди? Менимча ҳаммасидан аввал бугун Ўзбекистон нуфусининг тубундаги синфлашишига кўзингиз тушади:
1) Ўзбекистондаги бугунги режимнинг давом этишини иставчилар. Бу тур кишилар, масалан, оддий милицонердан тортиб барча турдаги катта-кичик мансабдорлар ва шуларнинг орқасида писиниб яшаб келаётганлардир. Бу тур кишиларнинг хусусиятлари ҳақида мисоллар келтиришга вақт сарфлаш ўринсиздир. Чунки қадрли ўқувчи, уларни ҳаммангиз мендан кўра ҳам яхши биласиз.
2) Демократия тарафдорлари. Бу тур ўзбекистонликлар ҳар ҳолда ўзларини демократлар деб ҳисоблашадилар. Жаҳоннинг демократик принципларини тушунамиз деб биладилар. Буларга Пўлатовлар ва уларга ўхшашлар киради. Афсус, мен ҳам қандайдир йўллар билан шуларга яқин тураман. Аммо Оллоҳга шукрки, улардан батамом фарқлиман. Билиб ёки билмай мана шуларнинг ёнларида озми, кўпми юрганлар бор, албатта. Шуни хам айтишим лозимки, бизнинг бу ўзбек “демократ”лари демократия ҳақида янги асрнинг, биз ҳозир яшаётган асрнинг эмас, балки ўша 15-16 аср феодалларича ҳам тушунчага эга эмаслар. Буларнинг демократияга бутунлай яқинлашмайдиган, ҳатто уларни демократияга яқинлашишга йўл бермайдиган, тузалмас яна бир хасталиги ҳам бор. Бу хасталик ҳақида бу ерда ҳеч нарса ёзмасликни лозим кўрдим. Фақат шуни таъкидлаш керакки, бордию фалакнинг гардиши айланиб, мана шу демократларга ҳокимият келса, бизни Худонинг ургани ана шу бўлади. Улардан бири халқ ичида унча мунча танилгани (пулатовлардан бироз фарқлиси) мамлакат нуфусининг кўпчилик қисми билан ҳамкорлик қилишим мумкин эмас деб турибди. Билмадим, муҳтарам П.Охунов демократик давлатни қайси ҳудудда ва кимлар билан ҳамкорликда қурмоқчи?
3) Ўзбекистонда Исломий давлат тузиш тарафдорлари. Бу турларнинг бир қисми ҳар ҳолда ўзларини яхши мусулмон ҳисоблайдилар. (Аммо ҳақиқий мусулмон кишисини ўзини қаерда қандай тутишни жуда яхши биладиган одобли инсонлар сифатида танирдик). Бу тур кишилар ҳар ҳолда шариат қонунлари асосида яшашни умид қиладилар. Буларнинг мисоллари ҳам мамлакатнинг ичкариси-ю, ташқарисида ҳозирлар анчагина бош кўрсатиб қолишганлардир. Муҳтарам Солиҳбей ҳам ҳозир шулар қаторида ҳисобланади. Улардан мамлакатдагиларининг жуда кўпчилигини ҳозирги режим аявсиз калтакламоқда. Ҳукуматнинг бу сиёсатидан ҳаммамиз норозимиз ва уларга жуда ачинамиз. Ҳукуматнинг уларга нисбатан ўтказаётган адолатсиз сиёсатини қаттиқ қоралаймиз. Бироқ исломий давлат қурушни истаганларнинг, биринчидан, энг катта хатоси билмаган нарсаларини исташи ва қўлларидан келмайдиган бир буюк ишни бажаришни орзу қилишларидадир. Улар мўл хосил кўтаришни истайдиларда, бироқ шудгар қилинмаган тупроққа уруғ сепмоқчи бўладилар. Буларнинг Ўзбекистонда ислом давлати тузамиз, шариат асосида яшаймиз дейишлари, умрида бирон бир ҳовузга ҳам тушмаган кишининг катта бир дарёни сузиб ўтишга ишонишига ўхшайди (математикадан бироз хабари борларга шундай мисол келтиришни истардим: буларнинг исломий давлат қурушга интилишлари карра-каррани билмаган кишининг квадрат тенгламани ечаман деб уринишига ўхшайди). Бу масалада яна бошқача мисол келтиришга ўрин қолдими?
Қадрли ўқувчи агар сиз, ўзбекларни бошқа бир бўлинишда (бошқача бир классификация-синфлашишда) кўраётган бўлсангиз, айтинг, улар ҳақида ёзинглар.
Демак, бу нима деганингиз, сизнингча, Ўзбекистон бугунги ҳолида давом этаверадими, ўзгармайдими ва бу ҳол қачонгача давом этиши мумкин? Наҳотки бизда феодализм тугамаса? деб эътироз билдиришингиз мумкин, албатта. Тўғрисини айтсам, бу саволга мен “ҳа” деб жавоб бергим келади. Ҳар ҳолда мен, Ўзбекистонинг бугунги аҳволи анча узоқ давом этишига кўпроқ ишонмоқдаман. Лекин бошқа иложи йўқ, албатта шундай бўлади дейиш, ҳақиқатан пессимистик қараш бўларди. Йўк, ундай ҳам эмас, албатта. Оллоҳга шукрки, ҳали келажакдан барча умидларимни кесганимча йўқ. Худога шукрки, мамлакатда муқим қолишаётган ҳақиқатпарварлар, ватансеварлар Ўзбекистонда борлигига жуда катта умид қиламан. Ҳатто ундайлардан мансабдорлар орасида ҳам борлигига ишонаман, ишонгим келади. Шунинг учун менинг фикримча, Ватанда, мамлакатнинг ичкарисида жиддий ижобий ўзгаришлар вужудга келтириш йўлида бугун кураш тактикасини мутлақо ўзгартириш лозим бўлмоқда.
Бунинг биринчи ва энг муҳим йўли, бугун давлат йўнатувчиларининг сиёсий йўлларидан қандай юз ўгирилаётган бўлса, буларга мухолифатдагиларнинг “раҳбарлари”нинг ва бошқа бир қанча сохта мухолифат аъзоларининг йўлларидан ҳам шундай юз ўгириш лозим бўлади. Исломий давлат тузишни хаёл қилишаётганларга ҳам таклифим айнидир. Тушга суяниб яшаб бўлмаслигини билмоғимиз шартдир.
Мамлакатда чинакамига ижобий ўзгаришлар содир қилиш учун муҳим йўллардан бири чинакамига бирлашишдир. Бугун ҳам бирлашиш темаси эскиргани йўқ, аммо ҳақиқатан чинакамига бирлашиш учун, чинакамига ажралиш зарур бўлаяпти. Шу принцип, яъни тўла ажралиб, сўнгра бирлашиш принципи биз учун бугун бир тарихий заруратга айланди. Ана шундай қила олсак, ундан сўнгра қанча машаққатли бўлмасин ва қанча узоқ вақт талаб этмасин ҳамма ишни янгидан, мутлақ янги кишилар ва янги дастур, янги принцип ва янги усул(метод)лар билан бошлаш лозим бўлади. Балки бошланғичда Самарқакндликларнинг таклифига кўра ягона мухолиф партия шаклида иш бошлаш лозимдир. Билмадим, “Янги дунё” ўқувчиларининг хабарлари борми ё йўқ, ўтган йили Ўзбекистонда Самарқандлик бир гуруҳ дўстлар ўзбек демократларининг бирлашган демократик партиясини тузишни таклиф қилишганди. Бу ерда ўша таклиф кўзда тутилмоқда. Аммо менинг англашимча чет элларда юрганлар мамлакатдагиларнинг таклифига қўшилмайадилар. Чунки муҳожирларда, айниқса уларнинг ичида ўзларини лидер ҳисоблайдиганларда “мен, манманлик” касали бор. Бу манманларнинг хаёлича ҳар қандай бир ижобий таклиф булардан чиқиши лозим. Акс ҳолда у ижобий ҳам, таклиф ҳам ҳисобланмайди.
Хуллас, чет эллардаги ўзбекларимиз Ўзбекистонда демократик ўзгаришлар бўлишини исташдан воз кечганларига анча вақт бўлганга ўхшайди. Чунки фалакнинг гардиши билан Ватанда ўшандай, демократлашган бир ўзгариш юз берса, буларнинг ҳеч бири истаганларига эриша олмайдилар. Билмадим, булардан кимлардир демократик Ўзбекистон Республикасининг Парламентига депутат бўлиб сайлана олишсалар энг юксак мартабага чиқишган бўлардилар. Шунинг учун ҳам булар ўшандай ўзгаришларни исташмайдилар ва ватанга қайтишдан ҳам воз кечганлар. Буларга фақат кўриниш, кўриниб туриш керак, холос. Умрларининг сўнггигача шу кўриниш билан яшашни истайдилар. Шу сабаб булар учун Каримов ёки унинг режими узоқ яшаши керак.
Иккинчи йўли эса, “кўрпангга қараб оёқ узат” принципига амал қилиш ҳам ёмон самара бермас деб ўйлайман. Бу йўлни биз 2008 йилнинг охирида ўртага қўйгандик. Яъни бу муроса йўлидир. Бугунги режим билан, жумладан фуқаронинг ўз орасида ҳам “тинч-тотув” (муҳтарам П.Охунов ва Н.Нормўминларни бирга муросада, ҳамкорликда яшашга таклиф этиб) яшаш ва ишлаш йўлидир ва ўша йўлни топишдир, ва яшашдир. Чунки сал юқорида мен келтирган уч синфдан биринчи синфдагилар бугун ҳар тарафлама узоқ яшай олиш имкон ва имкониятларига эгадирлар. Бу имкон ва имкониятларни уларнинг қўлидан олиш жуда жўн масала эмас. Унинг устига улардан уларнинг имконларини ва имкониятларини тортиб оладиган тайинли кучнинг ўзи борми? У қанақа куч? Ўзбекистонда ёки унинг ташқарисида ундай бир куч, ташкилот йўк-ку, ахир. Шундай экан, ана шу муроса йўли билан анчагина ишларни илгарилаштириш мумкин деб ҳисобланганди. Кишиларни тарбиялаш, ёшларни янги – демократик усулларга ўргатиш имкони яратилиши мумкин бўлар деб ўйланганди. Аммо сиз ва менга маълум бўлган Ўзбекистон мухолифатининг “лидерлари” ҳисобланмишлар ва уларга эргашувчилар бу муроса масаласидан ажалдан қўрққани сингари қўрқиб кетишдилар. Чунки улар умумга фойда келтирадиган муроса, тинч-тотув яшаш йўлини билмайдилар. Бу йўл уларга нон бермайди. Уларни боқаётган манба, бир-бирларини сўкиб туришдир.
Оғайнилар, менимча реал ҳаёт муҳитидан чиқиб, хаёллар дунёсида яшамаслик керак. Ўзбекистонда давлат тизимини мукаммалаштирадиган, демократлаштирадиган, мамлакатнинг ҳақиқатан барқарорлигини таъминлайдиган, аҳолининг яшаш тарзини яхшилашга хизмат қилиши мумкин бўлган бошқа йўл-учинчи бир йўл афсуски, йўқ.
П.Охунов ва Н.Нормўминнинг мақолаларида ўртага чиқарилган фикрлар эса, Ўзбекистон ва унинг халқининг манфаатларига тўласинча зиддир. Ҳатто уларнинг фикрлари ўз тарафдорларига ҳам зарар келтириши аниқдир. Чунки бу фикрлар бугун дунёда мавжуд демократик принципларга ҳам, диний-исломий қарашларга ҳам тамоман мос эмасдир.
Эҳтиромлар билан Алибой. 04.02.2010, жума.
www.yangidunyo.com
Bu maqola 8492 marotaba 1548 ziyoratchi tarafidan o`qilgan
Posted in 
Нега энди мусулмон одам демократ булолмас экан?
Ахир асл демократия – Исломда-ку! Бунга Эрон Ислом давлати яккол мисол. Хокимият халкники. Имом рахбар. Халк рози ва жону танлари билан Имомларини химоя килишга тайёр. Бирон муносабат билан, айникса, Ошуро кунлари у миллионлаб халкнинг куча намойишига чикканларини хеч курганмисиз?
Нима учун Америка дук-пуписадан нарига утмайди, уруш бошлаймиз деб хатто кун саналаригача эълон килади-ю, бошламайди? Чунки, у халкнинг бир тан, бир жонлигини яхши билади. 4 та одамни миллион доларлар сарфлаб сотиб олади-да, жанжал кутариб, “Мана халк хукуматдан норози” деб дунёга жар солади. Хамма ОАВ уларнинг кулида. Хохлаганларини хохлаганларича таргиб килаверишади. Афсуски, купчиликни бунга ишонтиришади хам. Акс холда, мусулмон демократ була оладими йукми, деган тортишувларга хожат колмасди.
Алибой ака, Намоз Нормўмин “Киши бир вақтнинг ўзида ҳам мусулмон, ҳам демократ бўлолмайди” деганда мусулмонлар билан демократлар келишишларини, баъзи ишларда ҳамкорлик қилишларини инкор қилмаяпти менимча. У бу сўз билан урғу берган нуқта (менинг тушунишимча) – Ислом Аллоҳ таоло томонида юборилган ва ерда татбиқ этилишга буюрилган низом, бу низомнинг асосий қоидаси “Ҳокимият Аллоҳники” деган буйруқ, мусулмонлар ана шу буйруқ асосида Қуръонда келган ҳамда пайғамбар татбиқ этган йўл бўйича ҳукумат тузадилар. Демократия эса ҳаммамиз билганимиздек – ҳокимият халқники, дегани. Шу жиҳатдан Н.Н. бир вақтнинг ўзида бу икки хил тамомила зиддиятли нарсани инсон ўзида жамлай олмайди, демоқда. Бу билан ўз принципларидан чекинмаган ҳолда ўзгалар билан ҳамкорлик қилишни инкор этмайди менимча.
Бисмиллаҳ, алҳамдулиллаҳ, ваасалоту вассалому ала русулиллаҳ. Ассалому алайкум ва раҳматулоҳ!
Демократлар Аллоҳнинг ҳокимиятига эмас, халқнинг (яъни ўзларининг) ҳокимиятига эътиқод қилганлари учун инсонга ва унинг кимлигига ҳам ўзларича таъриф берадилар ва мана шундай таърифни асос олиб, инсоний муносабатларни ва жамиятдаги муаммоларни мана шу асосларга кўра ҳал қилишга уринадилар.
Лекин Аллоҳ таоло инсонларни яратган ва Аллоҳ инсонларни уларнинг ўзларидан ҳам яхши билади. Қуръони Карим инсонларни мўмин, мушрик, мунофиқ ва кофир, деб тўрт гуруҳга айиргандир. Мушриклар ҳам Аллоҳнинг борлигига ишонадилар, фақат Аллоҳдан бошқа Илоҳларга ибодат қилганликлари учун Аллоҳга ўртоқ қўшадиганлар
(ширк келтирадиган) ҳисобланадилар. “Кофирун сураси” мана шундай мушриклар ҳақида нозил бўлгандир. Демократия, яъни Аллоҳнинг ҳокимиятига эмас, халқнинг ҳокимиятига эътиқод қилиш, мана шундай замонавий ширкдир. Ўзларини ақлли ҳисоблаган баъзилар,йўқ ундай эмас, биз демократияга бошқа маъно берамиз, десалар ҳам бу уларнинг қуруқ иддаоларидир. “Демо” халқ, “кратия” эса “ҳокимият”
, деганидир.Бу ҳақда “Википедия”да шундай таъриф бор:Демократия (греч. δημοκρατία — «власть народа», от δῆμος — «народ» и κράτος — «власть») — вид политического устройства государства или политической системы общества, при которой единственно легитимным источником власти в государстве признается его народ. При этом управление государством осуществляется народом либо напрямую (прямая демократия), либо косвенно, через избираемых посредников или через судебные разбирательства[1](представительная демократия).
“при которой единственно легитимным источником власти в государстве признается его народ”, яъни демократияда давлат ҳокимиятининг ягона манбаи халқдир (ёки халқнинг ҳокимиятидир)
Бу демократиянинг ягона таърифидир ва демократик тузумларда ҳокимиятнинг қонун чиқарувчи, ижро ва суд ҳокимиятига ажралиши ва ҳокимиятнинг бу турлари сайловлар натижасида ўртага чиқиши ҳам маълумдир. Аммо Ислом Аллоҳнинг ҳокимиятини тан олади ва мусулмонлар ўз билганларича ҳокимият турларини шакллантира олмайдилар. Мусулмонларга Шўролар тузиш орқали ўз ҳукуматларини тузиш ҳуқуқи берилган холос. Шунинг учун ҳам мусулмонлар эътиқоди ва амаллари билан демократлардан фарқ қилгани каби, уларнинг Шўролари ҳам, сайловлари ҳам, Исломдаги инсон ҳуқуқлари ҳам демократиядаги шунга ўхшаш хусусиятлардан фарқлидир. Мен буни яна бир марта такрор айтаман: Исломда ҳам ҳокимиятнинг эгаси бор, Исломда ҳам Шўро бор (фақат тушунтуриш учун таъкидлайман: парламент бор), исломда ҳам сайлов бор, яъни мусулмонлар ҳам сайлаш ва сайланиш ҳуқуқига эгадирлар, Исломда ҳам инсон ҳуқуқлари бор, ҳатто ғайри муслимларнинг ҳам ҳуқуқи бор. Демак, Исломни танлаган киши мусулмон сифатида ўз танлаган йўлидан юради. Демократияни танлаган киши ҳам ўзи танлаган йўлдан юради. Қуръон тили билан айтганда “Сизнинг динингиз (эътиқод ва амал йўлингиз) сизга, бизнинг динимиз (эътиқод ва амал йўлимиз) бизга бўлсин”. Хулласи калом Ислом Аллоҳнинг ҳокимиятига асосланган тузум, демократия эса халқнинг ҳокимиятига асосланган тузумдир. Агар бир киши бу ҳақиқатни тан олмай, масалани ўз билганича изоҳлашга уринадиган бўлса, демак бундай одам ўзини ҳам, бошқаларни ҳам алдашга уринаётган бўлади.
Хўш бир мусулмон киши мен ҳам демократман, деса нима бўлади? Бундай дейдиган одам биринчидан, Ислом ва демократиянинг фарқини билмагани учун шундай дейиши мумкин. Бундай киши мусулмон, деб қабул қилинади, аммо унга ётиғи билан бу икки тузум орасидаги фарқ тушунтирилади, бундай икшиларнинг Ҳақ ва ботилни бир-биридан ажратиб олиши учун уларнинг ҳаққига Аллоҳдан ёрдам сўраб дуо қилинади. Иккинчидан, бундай одам ёки гуруҳлар “тақия” қилаётган бўлиши мумкин. Яъни,ўзлари мусулмон бўлганлари ҳолда, мавжуд зулм шароитида биз ҳам демократмиз, деб ва шу йўл билан зулм режимининг қонунларига кўра партия тузиб, сайловга кириб, ҳокимият учун курашишлари ҳам мумкин. Ислом уммати бундай тақия йўлини 20 асрда турли мамлакатларда синаб кўрди ва булардан биронтаси ҳам мувафаққият билан тугамади. Чунки бундай йўл Муҳаммад (сав) ва саҳоба юрган исломий йўл ва мужодала усули эмасдир. Истаганлар буни уммат тарихидан ўрганишлари мумкин.
Демократик жамият Исломга зид бўлишига қарамасдан диктаторлик, фашист ёки коммунистик жамиятидан шубҳасиз устундир. Яъни, диктаторлик Абу Жаҳл бўлса, демократия Абу Толибдир. Яъни, демократик жамиятларда инсонлар аввал фоиз тизимининг қулига айлантирилади ва сўнгра уларга сараланмаган ҳуқуқлар берилади. Яъни, инсонлар ўзларига маъқул партияларга овоз бериш ҳуқуқига эга бўлганлари каби, ароқ ичиш, зино қилиш, туҳмат қилиш, ғийбат қилиш ҳ.к “ҳуқуқларга” ҳам эга бўладилар. Аммо бу демократик ҳуқуқларнинг инсонни инсон даражасига кўтара олмаганини кўрлардан бошқа ҳамма кўриб турибди. Бу жамиятларда инсонларнинг ҳеч қандай эътиқоди йўқлиги, оила муассанинг йўқ бўлгани, фуҳш ишлар жамият ҳаётининг ҳамма тармоқларига тарқалгани, инсон наслининг ва табиатининг бузилиб бораётгани ҳеч кимга сир эмас. Буни мусулмон-деомкратлар тан олмаслар ҳам, ғарбдаги инсофли инсонлар тан олмоқда. Ҳайрат, мана шу манзарани кўриб туриб ҳам, инсон қайси ақли билан Аллоҳнинг йўлини бир томонга қўйиб, бошқа йўлларга бош уриши мумкин?
Бугун демократик жамиятларда миллонларча мусулмонлар яшамоқда. Эътироф этиш керакки, бу жамиятларда мусулмонларга ўз эътиқодларига кўра яшаш масаласида баъзи ҳуқуқлар ҳам берилгандир. Айни пайтда ислом ўлкарини ишғол қилиб, мусулмонларни қатлиом қилайтганлар ҳам мана шу демократик давлатлардир.
Келажакжа Аллоҳнинг инояти билан ҳақиқий маънода исломий тузумлар ўртага чиқадиган бўлса, демократлар ҳам ғайримуслимлар сифатида зиммийлар ўрнида кўрилади, худди бугун мусулмонларга уларнинг тузумида ҳуқуқлар берилгани каби, уларга ўзларининг ҳуқуқлари берилади. Албатта ҳақиқий исломий тузумда ўзларини ҳам мусулмон, ҳам демократ, деб юрадиган кишилар бўлмайди. Бундай дейиш, юқорида айтилгани каби шахсларнинг ва жамиятнинг ўтиш даврига хос муаммосидир. Алибой ака сиз бу масалада қўрқмасангиз ҳам бўлади. Ислом жамияти фақат мусулмонларга эмас, ҳаммага ўзининг эътиқодига кўра ҳуқуқ берадиган илоҳий адолат жамиятидир.
Сиз инсонларимиз ўзини мусулмонман, демократман, деса орада жанжал чиқади, дейсиз. Жанжал чиқмайди, чунки демократия мусулмонларга бир қисм ҳақлар берган бўлса, Ислом ҳам демократларга ўзларининг ҳаққини беради.
Энди сизнинг “Биз киммиз ёки кимлигимизни биламизми?”, деган саволингизга келадиган бўлсак, аввал ҳар биримиз Аллоҳ инсонларни бўлган шу тўрт гуруҳга қараб, ўзимизнинг ким эканлигимизга қарор берайлик: Мўмин, мушрик, мунофиқ ёки кофир. Сиз масалани миллат нуқтаи назаридан қаламга олгансиз. Аммо Аллоҳ таоло инсонларни миллатига қараб ажратган эмас. Миллатларнинг борлиги ҳақиқатдир, аммо инсонларни миллатига қараб турли гуруҳларга ажратиш ва бунга кўра улардан бирига устунлик беришга ирқчилик, дейилади. Сизнинг фикрингизга кўра Нуҳ (ав) билан унинг иймон келтирмаган ўғли, Иброҳим (ас) билан унинг иймон келтирмаган отаси, Муҳаммад (сав) билан унинг иймон келтирмаган амакиси Абу Лаҳаб орасида фарқ йўқдир. Аммо Қуръони Каримга ва Муҳаммад (сав)га кўра улар орасида кескин фарқ бордир. Улардан имон келтирганлар мўминдирлар ва аҳли жаннатдирлар. Имон келтирмаганлар эса мушрик ёки мунофиқдирлар ва аҳли жаҳаннамдирлар.
Сиз демократларга демократик жамият қуриш ҳаққини танийсиз, аммо бечора мусулмонларга ҳатто Ислом жамиятини хаёл қилишни ҳам тақиқлайсиз. Буни исботлаш учун математик мисоллар келтирасиз. Ажабо бу ҳисоб китобингиз охират куни ҳам тўғри чиқишига ишонасизми?
Ҳақиқатан ҳам Ислом ва мусулмонлар пайғамбаримиз Муҳаммад (сав) айтганлари каби ғарибдир. Ҳақни айтгани учун ҳамма уларнинг устидан кулади, ҳақорат қилади. Ҳеч ким булар ҳам инсон, буларнинг ҳам эътиқод ҳаққи, иймонларига кўра яшаш ҳаққи бор, демайди. Аммо бутун ишларнинг Ҳокими Аллоҳ субҳанаҳу таолодир. Аллоҳ таоло советлар иттифоқини йўқ қилиш билан ўз иродасини бизларга кўрсатди. Демак, кимки Аллоҳга ва Унинг динига қарши бўладиган бўлса, бу дунёда ҳам, охиратда ҳам мағлубиятга учрашиши шубҳасиздир.
Шундай экан, инсонларни сен ўзбек, сен тожик, сен араб, деб ажратмайлик. Инсонларнинг кимлигини Аллох таоло белгилаб берган ва Аллоҳ таоло мўминларни “Сиз инсонлар учун чиқарилган энг яхши умматсиз. Чунки сиз инсонларни яхшиликка амр қиласиз, уларни қабих ишлардан қайтарасиз ва Аллоҳга иймон келтирасиз”, (Оли имрон сураси 110), дея таърифдагандир.
Демак, Ҳақ йўл ҳам, Ботил йўл ҳам маълумдир. Масала инсоннинг қайси йўлни танлаши масаласидир. Унатмаслик керакки, ҳадисда айтилгани каби бу дунё ҳаётида бирга бўлганлар охират ҳаётида ҳам бирга бўладилар. Яъни, мўминлар ва мўминлар бўлмаганлар бу дунё ҳаётида айни йўлдан юрмаганлари каби, охиратда ҳам айни манзилда бўлмайдилар.
Rahmat domla, juda yaxshi tahlil qilingan.
Insonlarni firqalarga, dindor va demokratga ajratish razolatdir. Hammamiz bir insonmiz. Insonligimiz muhim. Siyosiy qarashlarimiz, diniy e’tiqod insoniylik oldida ikkinchi darajali narsalardir. Din deb odamgarchilikni unutmaslik kerak. Demokratiya deb insoniylikdan voz kechmaslik lozim. Menga qolsa, dindor bo’lma, demokrat bo’lma, odam bo’l, degan shoirga hamma amal qilishi shart.
Dinni tushunmaganlar din haqida so’zlaydilar, siyosatni tushunmaganlar siyosat haqida bong uradi. Insoniylikning qadriga yetmaganlar sizga odamgarchilik haqida nasihat qiladi.
Жаноб Алибой Йўляхшиев сиз мана бу гапларни гапиришдан олдин
( Мен ўзимни совет замонида йўл қўйган гуноҳларим учун жуда кўп марта тавба қилган бир мусулмон ҳисобласам-да, бугун Ўзбекистонда Ислом давлати тузишни ўйлашни ва шунга ҳаракат қилишни энг озида ақлсизлик ҳисоблайман.
Бироқ исломий давлат қурушни истаганларнинг, биринчидан, энг катта хатоси билмаган нарсаларини исташи ва қўлларидан келмайдиган бир буюк ишни бажаришни орзу қилишларидадир. Улар мўл хосил кўтаришни истайдиларда, бироқ шудгар қилинмаган тупроққа уруғ сепмоқчи бўладилар. Буларнинг Ўзбекистонда ислом давлати тузамиз, шариат асосида яшаймиз дейишлари, умрида бирон бир ҳовузга ҳам тушмаган кишининг катта бир дарёни сузиб ўтишга ишонишига ўхшайди (математикадан бироз хабари борларга шундай мисол келтиришни истардим: буларнинг исломий давлат қурушга интилишлари карра-каррани билмаган кишининг квадрат тенгламани ечаман деб уринишига ўхшайди). Бу масалада яна бошқача мисол келтиришга ўрин қолдими?)
Ислом тарихини укиб чикканмисиз? Фикрлашингизга, гапларингизга караганда ислом дини хакида чукур илмга эгамассиз. Сизга маслахат Расулуллох сав тарихларини укиб чикинг. Ана шунда бу гапларингизга жавоб топасиз.